Triển vọng kinh tế toàn cầu Bí ẩn như nụ cười Mona Lisa

Thoạt nhìn, chủ thể trong bức họa nổi tiếng nhất thế giới có vẻ đang mỉm cười, nhưng nhìn lại lần nữa, nụ cười của nàng sẽ biến mất. Ta sẽ lại thấy nàng cười, nhưng khóe miệng cười này không như khi nãy. Leonardo Da Vinci đã tạo ra hiệu ứng mơ hồ hư ảo này bằng kỹ thuật sfumato (tiếng Ý, gốc từ chữ fuma nghĩa là sương khói) - ông làm mờ những đường nét quanh gương mặt nàng Mona Lisa. Có nhìn bao nhiêu lần thì cũng không rõ nàng đang làm gì.

Hiệu ứng Mona Lisa đang vận vào kinh tế toàn cầu hậu đại dịch - mỗi lần nhìn các con số thống kê, các báo cáo triển vọng, các ghi nhận thực tế lại thấy một điều gì đó khác trước, theo tạp chí The Economist.

Sau một loạt vụ hỗn loạn trong ngành ngân hàng, nhiều nhà phân tích giờ đây tin rằng kinh tế thế giới đang chuẩn bị cho một cú "hạ cánh cứng". Ít người còn tin vào kịch bản "không hạ cánh", nghĩa là kinh tế không bị tác động gì bởi lãi suất tăng - mới vài tuần trước, đây còn là ý kiến hợp thời, và chính nó đã thay thế quan điểm phổ biến vào cuối năm 2022 rằng một cuộc suy thoái nhẹ chắc chắn xảy ra.

Nói ngắn gọn, việc dự báo kinh tế hiếm khi nào khó khăn như lúc này. Từ "không chắc chắn" xuất hiện hơn 60 lần trong báo cáo triển vọng toàn cầu mới nhất của IMF, và nhiều gấp đôi trong các báo cáo hồi tháng 4 và 10-2022.

Khi xảy ra hỗn loạn ngân hàng, không ai mảy may hình dung được Cục Dự trữ liên bang Hoa Kỳ (Fed) sẽ làm gì với lãi suất vào tháng 3 - nhiều người dự đoán sẽ tăng lãi suất, số khác nghĩ lãi suất giữ nguyên, lại có người nói lãi suất sẽ giảm - và sau các phiên họp kế tiếp của Fed, tình hình cũng bất định y chang. 

Tại cuộc họp chính sách tiền tệ gần nhất của Ngân hàng Trung ương châu Âu hồi tháng trước, Chủ tịch Christine Lagarde nói thẳng: "Vào thời điểm này, không thể xác định con đường phía trước sẽ đi về đâu".

Các nhà thống kê chính thức vẫn luôn cập nhật các ước tính về mọi thứ, từ GDP đến việc làm, mỗi khi có thêm dữ liệu, nhưng đang có những thay đổi khiến họ cứ phải chỉnh sửa dự báo liên tục. Chẳng hạn, hồi tháng 3, cơ quan thống kê của Anh đưa ra cập nhật lớn: đầu tư kinh doanh thực tế khớp với mức trước đại dịch, chứ không phải dưới 8% như dự báo trước đó.

Điều gì đang xảy ra? Đơn giản là thế giới đang biến động hơn, nào là chiến tranh Ukraine, rồi sự sụp đổ của chuỗi cung ứng, khủng hoảng năng lượng và hỗn loạn ngân hàng.

Tuy nhiên, cũng có những thay đổi cấu trúc sâu hơn đang diễn ra. Đầu tiên là các gián đoạn liên quan đến COVID-19. Thế giới chao đảo, từ chỗ suy sụp lại nhảy sang tăng trưởng vượt bậc, khi các đợt phong tỏa diễn ra rồi biến mất. Điều này đã phá vỡ "sự điều chỉnh theo mùa" phổ biến đối với hầu hết các số liệu kinh tế.

Thay đổi thứ hai liên quan đến mẫu trong thống kê. Ngày càng có nhiều người không trả lời các cuộc khảo sát chính thức, và đại dịch đã đẩy nhanh xu hướng này. Ở Mỹ, tỉ lệ phản hồi cho cuộc khảo sát nhằm ước tính các vị trí tuyển dụng đã giảm từ gần 60% ngay trước đại dịch xuống còn khoảng 30%. 

Khi COVID-19 xảy ra, tỉ lệ phản hồi khảo sát về lực lượng lao động của Anh giảm gần một nửa. Trong thời gian phong tỏa, một số doanh nghiệp đã đóng cửa và nhiều người đã bỏ thói quen điền vào bảng câu hỏi. Sự mất lòng tin vào chính phủ cũng có thể tăng lên, khiến mọi người không muốn giúp đỡ các nhà thống kê.

Tỉ lệ phản hồi giảm có thể làm tăng tính biến động và thiên kiến của dữ liệu. Những người không trả lời các cuộc khảo sát có vẻ kém giàu có hơn những người vẫn đồng ý trả lời - ta thu được mức thu nhập trung bình cao, nhưng sai lệch với thực tế. 

Theo Jonathan Rothbaum, thuộc Cục Điều tra dân số Hoa Kỳ, mức tăng trưởng thu nhập hộ gia đình trung bình thực tế ở Mỹ từ năm 2019 đến năm 2020 là 4,1%, chứ không phải 6,8% như báo cáo ban đầu, sau khi điều chỉnh dựa theo tỉ lệ không phản hồi.

Lý do thứ ba cho các dự báo thay đổi xoành xoạch là sự chênh lệch giữa dữ liệu "cứng" và "mềm" - các thước đo khách quan như mức thất nghiệp và các thước đo chủ quan như kỳ vọng về tương lai của mọi người. Thông thường hai kiểu dữ liệu này khá tương đồng, giờ thì chúng đã cách xa nhau.

Mặc dù các nhà kinh tế đã có biện pháp tích hợp nhiều nguồn dữ liệu thay thế vào các dự báo để chúng đỡ gây bối rối, các chính phủ và doanh nghiệp vẫn chưa thể thở phào nhẹ nhõm. Họ cần bức tranh rõ ràng để đưa ra quyết định. Nhưng ngay cả người chỉ đơn thuần theo dõi tin tức cũng không muốn mọi thứ mơ hồi.

Tiếc là, như The Economist kết luận, cần phải sẵn sàng tinh thần vì "hiệu ứng Mona Lisa" sẽ vẫn còn tác động với kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.