Những câu hỏi cho một cuộc "làm từ thiện"

Năm 2014, chính trên Tuổi Trẻ Cuối Tuần, chúng tôi giới thiệu khái niệm "poverty porn" - kích dục thương hại. Hơn một thập kỷ sau, bất chấp các thảo luận liên tục về cách làm từ thiện trong xã hội, vẫn có nhiều nhà hảo tâm trao tiền quyên góp chỉ dựa trên hình ảnh những đứa trẻ/hoàn cảnh đáng thương. Và rồi sau đó họ vẫn phải tự nuôi hoài nghi: số tiền đó đã được sử dụng như thế nào?

Trong cuộc thảo luận lớn về từ thiện hôm nay, có một thế lưỡng nan ẩn náu: để trả lời câu hỏi "các em nhỏ miền núi ăn gì", ta không thể tránh được câu hỏi "cán bộ quỹ từ thiện ăn gì"?

Cảm tính cũng cần thực địa

Một quỹ học bổng đại học đang vận hành dựa trên một tiền đề nghịch lý: nguồn lực của họ sẽ không bao giờ đáp ứng được hết nhu cầu từ cộng đồng. Đại học là một bài toán tài chính lớn. Sẽ có hàng trăm, hàng nghìn lá đơn xin học từ những cô cậu tú tài nghèo trên khắp đất nước gửi về quỹ mỗi mùa. Nhưng quỹ chỉ có thể cung cấp tài chính cho khoảng 50 hoặc 70 bạn mỗi khóa - tức là cùng lúc "nuôi" hơn 200 sinh viên, một con số lớn.

Họ buộc phải có một bộ lọc. Nó căn cứ vào hai yếu tố, đều tương đối định tính: hoàn cảnh gia đình và quyết tâm theo đuổi việc học của các em.

"Hoàn cảnh gia đình" cũng là một yếu tố định tính, vì các "chuẩn nghèo" dựa vào con số không thể lọc hết nổi những số phận éo le trên đất nước này. Họ nhận đơn từ những mái nhà nghèo nhất nước, từ những đứa trẻ mồ côi, từ những gia đình thuần nông hoàn toàn không có thu nhập tiền mặt. Vốn của các gia đình này thường xuyên là con số âm - gồm cả nợ nần.

Sau khi lọc hoàn cảnh gia đình, họ phải xem xét quyết tâm của các em - hay là "Niềm tin" cần thắp sáng như tên gọi của quỹ. Như vậy, với mô hình đặc thù của mình, quỹ phải thực hiện liên tục các chuyến đi hàng trăm cây số để điều tra định tính… một cá nhân.

Họ tìm đến những ngôi nhà ở sâu trong núi. Mỗi cán bộ phụ trách gần chục trường hợp ở vài tỉnh khác nhau, chia ra đi trong vài ngày. Họ đi những cung đường quanh co, lầy lội và sạt lở. "Đôi khi tôi cảm giác hoảng sợ", một cán bộ quỹ viết về một hành trình năm 2022. Anh kể về một học sinh ở Hà Quảng, Cao Bằng mà để vào đến nhà em, cách đường bê tông 30 cây số, phải lội đường đất một giờ. "Cả căn nhà chỉ có cái tivi đã hỏng, bóng điện lúc có lúc không, gia đình ba thế hệ nương tựa vào nhau nhưng không có một người đàn ông nào gánh vác, cả nhà mỗi tháng chỉ có 10 ký gạo. Đúng 10 ký gạo mà 5 người ăn trong vòng một tháng".

Sau các ghi chép tỉ mỉ về hoàn cảnh, anh phỏng vấn cô bé đã nộp đơn. Dù đạt 24 điểm tuyển sinh, cả bà và mẹ đều không đồng ý cho em đi học đại học. Ngay cả khi cán bộ quỹ đến nơi, dù đứng trước cơ hội nhận học bổng, họ vẫn không đồng ý. "Nếu không được nhận học bổng thì em có tiếp tục cố gắng để học đại học dù gia đình không đồng ý không?", họ hỏi cô bé. "Dù không nhận được học bổng, dù hôm nay các anh không lên em cũng sẽ quyết định đi học - cô bé vừa khóc vừa trả lời - Nếu gia đình không cho em sẽ trốn đi để học. Em có thể vừa học vừa làm để trang trải học phí".

Anh đề xuất tặng học bổng cho cô bé vì thái độ đó. Họ quan sát những tờ giấy khen trên tường, hỏi về tình trạng bệnh tật của những người thân, ghi chép những câu nói của phụ huynh, của học sinh. Tiêu chí "Niềm tin" chỉ có thể xác minh qua cảm nhận, và bằng hàng nghìn cây số đường núi mỗi mùa hè.

Kết quả đầu ra của quỹ thể hiện ít nhiều trong danh sách những sinh viên nghèo từng nhận học bổng: ta tìm thấy cán bộ ngân hàng, chủ doanh nghiệp tư nhân, cán bộ cộng đồng, cả những bác sĩ trẻ nổi danh, chủ bệnh viện tư.

Một bữa ăn giá bao nhiêu?

Mô hình của một số quỹ học bổng dựa trên một điều kiện tiên quyết: những người như anh Quyền được trả lương riêng để thực hiện nhiệm vụ của mình. Họ có thể kiêm nhiệm hay chuyên trách, vừa làm chuyên môn cho doanh nghiệp, đi làm nhiệm vụ cho quỹ theo đợt. Tất cả đều được "nuôi" bằng ngân sách riêng và có thu nhập ổn định trước khi vác tù và hàng tổng.

Những nhiệm vụ đó lẩn thẩn và AI không thể thay thế. Số phận của những con người, những ngôi trường và những vùng đất có thể có điểm chung. Hệ thống chính sách và pháp luật có thể áp dụng chung cho nhiều vùng đất, nhiều con người. Nhưng từ thiện có một đặc trưng khác: kết quả mong muốn tạo ra thường là vi mô, ngắn hạn, tác động tức thời. Để có điều đó, ta lại buộc phải xem xét các tiểu tiết trên thực địa.

Một quỹ từ thiện nổi tiếng từng đưa ra chính sách rộng khắp: tài trợ 8.500 đồng cho một bữa ăn trưa của học sinh miền núi. Nhưng con số này nhanh chóng trở thành gánh nặng của nhiều vị hiệu trưởng nhận tài trợ. Lý do đơn giản: vật giá ở mỗi địa phương rất khác nhau và thay đổi theo từng năm. Có nơi 9.500 đồng là tạm đủ cho một bữa ăn đủ chất, có nơi cần đến 11.000 đồng, con số này có thể biến thành 12.000 đồng chỉ sau một học kỳ vì vật giá nông sản, chất đốt thay đổi.

Phụ huynh có thể đối ứng? Nhưng có những vùng mà trong cái "nghèo", đa số phụ huynh vẫn xoay xở thêm được 50.000 đồng mỗi tháng để đối ứng; có những vùng khác thì cái "nghèo" cực đoan tới mức phụ huynh không thể xoay nổi một đồng tiền mặt nào.

Đi từ trung tâm thành phố Yên Bái chỉ 40 cây số về phía tây, theo những con đường đèo quanh co không tên, sẽ đến những nơi mà tổng thu nhập của một hộ trong cả năm có thể chỉ ở mức vài trăm nghìn đồng. Ngoài những mảnh nương hẹp vì địa hình, thường không đủ gạo ăn, nguồn thu duy nhất của họ là từ rừng. Mùa xuân, trẻ con và người lớn vùng này bắt đầu lên núi đào măng.

Và sau Tết, năm nào cũng thế, thầy cô chạy đến từng nhà vận động các con trở lại trường, vì thể nào cũng có những em ham đào măng đến mức bỏ học hàng tuần. Vài chục nghìn một cân măng. Họ đơn giản là không thể đóng toàn bộ số tiền đó cho một đứa trẻ đi học. Họ lắc đầu khi thầy nói rằng mình chỉ có 8.500 đồng tài trợ, không đủ để nhóm lửa nấu bếp. Họ xin ngược lại, thầy đừng cho các con ăn nữa, để các cháu tự mang cơm đi. "Ông bố vào tận phòng xin anh là không cho con ăn trưa nữa - thầy nhăn nhó - Rồi hôm sau thấy hai anh em, mỗi đứa một cái thìa xúc cơm trắng từ một cái cặp lồng, không có một tí thức ăn nào. Anh không thể chịu nổi, lại bảo các cô là thôi cho các con ăn đi".

Các vị hiệu trưởng đứng trước lựa chọn, hoặc tổ chức bếp ăn cho các con và trở thành con nợ của cả xã, hoặc từ chối nhận từ thiện, và để các con tự xoay xở với những túi nilông cơm trắng ăn với muối. Các cô, lương thấp, vẫn đôi khi phải móc tiền túi ra cho con ăn. Và thầy cũng không biết chiến đấu với cái thực tại tréo ngoe ấy kiểu gì. Thầy không muốn tên mình xuất hiện trên báo, vì ai lại đi trách một cái quỹ từ thiện khi mà người ta đã cho tiền mình rồi?

Các nhà hảo tâm đến sau đối mặt với "bài toán 2/3 bữa ăn" cũng không biết kêu gọi cộng đồng đóng góp 1/3 bữa còn lại ra sao. Nhận tài trợ còn khổ hơn không nhận.

Câu chuyện quay trở về vấn đề của những chuyến điều tra thực địa: một quyết định từ thiện khác hẳn với một chính sách vĩ mô, một quyết định tài trợ khẩn cấp (do các con thiếu dinh dưỡng) khác với một chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Nó cần tạo tác động ngay, và phụ thuộc vào các yếu tố hiện trường. Vật giá ở các vùng núi cũng hàm chứa nghịch lý: do điều kiện giao thông, nhiều mặt hàng phổ thông lại đắt hơn. Gạo, rau, thịt, lạc, đậu, một khẩu phần ăn cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở cần chính xác kinh phí bao nhiêu, là câu hỏi phải trả lời ở chợ.

Nếu không trả lời câu hỏi "Quỹ từ thiện vận hành bằng gì?" ở cả góc độ chính sách lẫn tâm lý cộng đồng, chỉ dẫn tới hai kết quả: hoặc chính nhà hảo tâm sẽ giày vò bản thân trong câu hỏi "Thực ra họ đã ăn gì?" (như các nghi án trục lợi từ thiện gần đây); hoặc quỹ chỉ hoạt động dựa trên tinh thần tình nguyện, dẫn tới nguy cơ kém hiệu quả, thậm chí tạo thêm vấn đề cho xã hội khi việc trao tặng không thực sự là trách nhiệm của ai.■