Văn học dịch ở Việt Nam năm 2025: "Lò cừ nung nấu sự đời"

Đúng 40 năm trước, mùa thu năm 1985, khi còn chưa đầy 15 năm nữa là bước sang thiên niên kỷ mới, Italo Calvino đã mở đầu Sáu bài giảng cho thiên niên kỷ tới bằng niềm tin vào tương lai của văn chương, "có những thứ chỉ văn chương mới có thể mang lại cho chúng ta, bằng những phương tiện đặc thù của riêng nó".

Khi ấy, người ta băn khoăn tự hỏi điều gì sẽ xảy ra với văn chương và sách vở trong kỷ nguyên công nghệ hậu công nghệ. Giờ đây, người ta đau đáu về sự tồn vong của văn chương trước mối đe dọa AI, khi trong ba nốt nhạc, ChatGPT hay Gemini có thể nhả ra một bài thơ có cả bóng cả hình Anne Carson hay truyện ngắn đẫm hài hước đen Kurt Vonnegut, sương sương phi lý Franz Kafka, tà tà ngột ngạt George Orwell... Nếu cần thì "chờ chút, tôi viết ngay đại tự sự dân tộc Việt từ góc nhìn Jean-François Lyotard".

Mọi lĩnh vực, thơ ca, văn xuôi, dịch thuật, phê bình, điểm sách không thoát nổi cái ôm đê mê của những "con" AI tám phần hoang tưởng hai phần chân thật. Lắm người - rất có thể từng là người đọc - giờ đây vứt hết văn chương, dụng toàn tinh lực vào chế prompt nhằm tắm nước vỏ lựu máu mào gà trí tuệ mẫn tiệp. Cháu bé AI được phù trợ thành con hổ, lại được chắp thêm cánh bởi thằng bạn thân mang tên mạng xã hội và những binh đoàn content bủa vây khắp các hang cùng ngõ hẻm feed.

Giữa thời buổi thối não trở thành bệnh dịch thế này, ai còn hỏi "Văn học, để làm gì?" có thể bị liệt vào hàng dớ dẩn. May quá, giáo sư Antone Compagnon đã hỏi từ hồi 2006 trong bài giảng nhận chức ở Collège de France. Ông dành vài tiếng đồng hồ truy vấn về cách văn chương nói với chúng ta về cuộc sống con người vượt trội các hình thức khác như thế nào, kết thúc bằng một nốt thăng đầy hy vọng: "Tiểu thuyết làm điều đó với sự chú tâm hơn hình ảnh động và hiệu quả hơn tin tức thời sự, bởi vì công cụ sắc bén của nó là ngôn ngữ, nó trao toàn bộ tự do của chúng cho kinh nghiệm tưởng tượng và sự suy ngẫm đạo đức, đặc biệt là trong sự cô đơn kéo dài của việc đọc".

Trước dòng chảy công nghệ cuốn phăng mọi thứ trong đời sống hiện đại, văn chương khai tâm cho chúng ta về cuộc sống, bởi chỉ khi đến với văn chương, thời gian mới trở thành của ta. Hãy mượn một ý tưởng của Walter Benjamin trong tiểu luận nổi tiếng Người kể chuyện về quyền năng của câu chuyện, và đẩy xa hơn để nói rằng văn chương "không tiêu hao chính mình, mà giữ gìn sức mạnh được tích tụ và vẫn có khả năng bung nở sau một thời gian dài". Thứ đảm bảo giá trị lâu bền của văn chương ở chỗ nó chính là "Cuộc sống: Cẩm nang hướng dẫn sử dụng", được hiện thực hóa theo chiều thời gian do người đọc tự chủ.

Vậy còn cách nào để không bị đẩy theo dòng thông tin đậm đặc chất "sống ở thời khắc nhất thời và hoàn toàn phụ thuộc vào thời khắc đó" như Benjamin hỏi, ngoài cách tự tạo cho chính mình một chiều không - thời gian trong văn chương? Ta vẫn còn có lựa chọn, độc giả Việt thậm chí còn phải bơi trong lựa chọn, bởi tìm đến văn học dịch năm 2025, cũng như mọi năm, chỉ thiếu nước gào lên với các nhà phát hành: quý vị ăn gì tôi cúng?

Mặc các nhà phê bình mải mê chinh chiến và đánh đập cái sự lưng chừng của văn Việt, độc giả vẫn đang ngụp trong muôn ngả lựa chọn văn chương nước ngoài. Tình trạng nhập siêu đã không để thoát một thể loại, một đề tài nào, từ ngôn tình tới khoa học viễn tưởng, từ chữa lành tới sang chấn tối mù bi kịch. Bất kể thời gian, bất kể địa lý, cứ ra tiệm sách, túi lận vài trăm, chỉ tay xuống là trúng ngay một cuốn văn học dịch chất lượng sạch nước cản bày ngay mặt tiền sạp, cớ gì phải rộn với những sản phẩm quốc nội gây tranh cãi mấy tháng trời ròng rã vì chất lượng đáng ngờ? Chưa bao giờ văn Việt bị ghẻ lạnh như hiện nay, cũng chưa bao giờ văn học dịch lại phất như hiện nay.

Trái ngược có thể nói hoàn toàn với nền văn học dịch Âu Mỹ, nơi những tác giả đã chết khóc than vì "không có đất cho những tay già" (Cormac McCarthy), việc bán bản quyền với các nhà xuất bản từ indie tới tập đoàn khó khăn vô cùng tận, văn học dịch ở Việt Nam lại là một vùng đất mênh mông tha hồ vùng vẫy cho các tác giả có tác phẩm đã vào phạm vi công cộng, nhất là khi Việt Nam chỉ bảo hộ 50 năm sau khi tác giả chết chứ không phải 70 năm. Công cuộc xuất bản sách dịch giờ thành cuộc truy tầm cả những tác giả đã chết từ lâu, và dấm sẵn chờ thời những ông những bà nào mới thiên cổ vào mấy thập niên gần.

Vì thế thị trường tràn ngập các tác phẩm văn chương kinh điển miễn phí bản quyền, tiết kiệm bao chi phí mà lại bưng về được nguyên si những danh tiếng đã được điển phạm hóa từ bển về. Những cái tên đã có được sự bảo chứng của cái gọi là văn học kinh điển thế giới, khỏi cần nhọc lòng quảng bá: Henry James (Washington Square), G. K. Chesterton (Một người tên là thứ năm), William Faulkner (Khuất phục), George Eliot (Người thợ dệt ở Raveloe), E. M. Forster (Nông trang Howards-End), F. Scott Fitzgerald (Nhà tài phiệt cuối cùng), Edith Wharton (Lề thói thị thành), Pearl S. Buck (Chân dung một cuộc hôn nhân), William Shakespeare (Hài kịch nhầm lẫn, Macbeth, Người lái buôn thành Venice). Các tác phẩm văn chương Anh-Mỹ coi là kinh điển, do Việt Nam không nằm trong khu vực ảnh hưởng trực tiếp về mặt văn hóa trong thế kỷ 20 nên từng được dịch lõm bõm không thành hệ thống, nay dần có mặt đầy đủ và thành vệt rõ ràng, theo những giai đoạn văn chương, có thể tìm đọc dễ như bỏ vào giỏ hàng Shopee.

Tiếng Anh đã gần như thống trị vì phần lớn sách được dịch từ thứ tiếng này (cả tác phẩm gốc và tác phẩm viết bằng thứ tiếng khác dùng tiếng Anh là trung gian để dịch), chỉ lác đác vài tác phẩm là từ các thứ tiếng khác, như Nga (Chekhov - Tuyển tập kịch và truyện ngắn), Ý (Curzio Malaparte - Cờ da người phấp phới, dịch qua tiếng Pháp), Pháp (François Mauriac - Sa mạc tình yêu), Đức (Robert Musil - Những nỗi hoảng hốt của cậu học sinh Törleß).

Mảng dịch kinh điển của văn học dịch năm nay có sự bổ sung đáng hoan nghênh vài tác phẩm từ các nền văn học châu Á, dẫu còn khá yếu ớt: hai tập đầu trong bộ tứ kinh điển Bể phong nhiêu (Tuyết xuân và Ngựa bon) của Mishima Yukio - đỉnh cao sự nghiệp của nhà văn này, một trong những thành tựu lớn của tiểu thuyết hiện đại thế kỷ 20. Mưa suốt đêm dài của Buddhadeb Basu (nhà văn Ấn Độ viết tiếng Bengali) - tác phẩm kinh điển từng bị cấm đoán vì vu cho tội khiêu dâm, hay Nhị thập bất hiếu của Ihara Saikaku - một tác phẩm độc đáo của văn học Nhật Bản thế kỷ 17.

Cũng có những lo ngại rằng, văn học dịch của Việt Nam đang gặp một cú "lag" về mặt thời gian, chỉ khiến các kinh điển thế giới thành hóa thạch mà không tạo ra được một cuộc đối thoại với văn chương đương đại toàn cầu. Nhưng có lẽ cần cái nhìn rộng hơn.

Đầu tiên là vì việc dịch kinh điển ở Việt Nam trong quá khứ chưa từng mang tính hệ thống. Rất nhiều tác phẩm không được dịch sang tiếng Việt cho mãi tới gần đây, nên việc bổ sung dịch kinh điển có ý nghĩa lớn trong việc giúp độc giả bồi đắp thêm nền tri thức văn học cơ bản.

Thứ nữa, việc tiếp nhận văn chương gọi là kinh điển thế giới ở Việt Nam rất đa dạng, độc giả Việt Nam có những cách tiếp nhận riêng với các tác phẩm này. Trong một thời gian dài, những cái tên kinh điển khá hạn hẹp như Victor Hugo, Fyodor Dostoyevsky, Edmondo De Amicis, Charles Dickens, Mark Twain... được in đi in lại, đã tạo ra một tâm lý kháng cự với các tác giả kinh điển khác mà vì nhiều lý do khác nhau không được dịch. Kết quả là rất nhiều tác giả kinh điển vang dội ở Anh-Mỹ nhưng về Việt Nam thì "không một tiếng vang", có thể kể đến hai cái tên nổi bật là James Joyce và Virginia Woolf. Vì vậy, việc tiếp tục dịch kinh điển ở Việt Nam có thể coi là một quá trình làm tan rã bớt sự đông cứng của những tác phẩm kinh điển hạn hẹp cũ, mở ra một loạt sự đọc mới. Chí ít là, trong 5 năm qua, nhiều đơn vị xuất bản đã tích cực làm được điều đó, qua việc bổ sung Joseph Roth, Herman Melville, Joseph Conrad, Katherine Mansfield…

Văn chương đương đại thế giới cũng được dịch không kém phần sôi nổi, và có thể thấy được hai tiêu chí lớn về việc chọn dịch: tác phẩm/tác giả đoạt giải và những tác phẩm nằm trong danh sách bán chạy (thường là của The New York Times).

Chẳng hạn, tác phẩm đoạt Pulitzer có James của Percival Everett (đoạt giải năm 2025), Người giữ bóng đêm của Louise Erdrich (đoạt giải năm 2021). Giải Nobel thì có Buổi sáng và Buổi tối - Jon Fosse (đoạt giải năm 2023), hay tái bản Báu vật của đời và Đàn hương hình của Mạc Ngôn (đoạt giải năm 2012). Loạt vào chung khảo Giải sách quốc gia Mỹ như Cloud Cuckoo Land - Xứ sở mây xanh của Anthony Doerr. Lọt vào sơ khảo của Booker như Ngôi nhà có muôn cánh cửa của Tan Twan Eng. Giải Akutagawa có Tháp đồng cảm Tokyo của Qudan Rie.

Các tác phẩm đoạt các giải nhỏ hơn cũng góp mặt, như Khi đàn sếu bay về phương Nam của Lisa Ridzén (Giải sách Thụy Điển 2024), Tối đen gần như đêm của Joanna Bator (giải Văn học Nike 2013 danh giá nhất Ba Lan), Giun đất mù giữa mê cung của Veeraporn Nitiprapha (giải thưởng văn học Đông Nam Á năm 2015).

Các tác giả đương đại bán chạy cũng xuất hiện hoành tráng ở thị trường tiếng Việt như Babel của R. F. Kuang, Sứ mệnh Hail Mary của Andy Weir, Người vợ du hành thời gian của Audrey Niffenegger, Lửa thép của Rebecca Yarros, Những đốm lửa trong đêm của Dani Shapiro, Kỷ vật vô giá của Shelby Van Pelt…

Thời gian đưa bản dịch tiếng Việt của các tác phẩm đương đại đang được chú ý tới tay độc giả ngày càng rút ngắn, chứng tỏ cả độ nhanh nhạy trong tiếp cận các trào lưu trên thế giới của các đơn vị xuất bản trong nước, và cả ảnh hưởng mạnh mẽ của BookTok và các xu hướng do thuật toán tạo ra tới thị trường sách Việt Nam. Độ trễ thời gian không còn là vấn đề lớn nữa.

Những đầu sách kể trên, nhập tịch nhờ chủ yếu vào danh tiếng do giải thưởng và các danh sách bán chạy mang lại, dễ tạo nên ảo giác về sự đa dạng đích thực, nhưng trên thực tế vẫn chủ yếu được thúc đẩy nhờ các yếu tố thương mại. Nhưng những tên tuổi tưởng là bảo chứng lại không bán được đủ sở hụi để tái đầu tư. Mark Twain được nhà nhà người người biết ở Việt Nam nhưng James - tiểu thuyết tái hiện sáng tạo tác phẩm Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn của Mark Twain - của nhà văn Percival Everett lại gặp tình trạng cá bơi lờ đờ. Thị trường sách Việt Nam vẫn yếu và đầy bất trắc. Và thị trường sách dịch Việt vẫn thiên về giải trí hơn là những tác phẩm có văn phong thử nghiệm độc đáo. Tất nhiên, đây cũng chẳng phải là chuyện riêng của thị trường sách Việt.

Những đốm sáng bất thường trên thị trường chính là những tác phẩm dịch đi trước cả các nền dịch thuật lớn khác, lại còn được dịch trực tiếp từ ngôn ngữ gốc như Hạc trắng xòe cánh của Tawada Yoko (Nhật), Abel của Alessandro Baricco (Ý), hay Tối đen gần như đêm của Joanna Bator (Ba Lan), khiến ta có thể kỳ vọng vào xu hướng mở rộng ranh giới xuất bản thay vì chỉ tái tạo danh sách bán chạy của phương Tây. Của đáng tội, sở dĩ nhiều cuốn như vậy được chọn dịch, ngoài yếu tố danh tiếng và thương mại, việc được tài trợ cũng đóng vai trò quyết định.

Giữa một thị trường sôi động, vô số lựa chọn như vậy, làm cách nào một người đọc sau khi thoát được bão AI và mạng xã hội có thể tìm được những cẩm nang cuộc sống? Việc chọn đọc tác phẩm của cá nhân tôi giờ đây tồn tại đến hai lớp mã OTP kháng cự như sau: sự đổi mới độc đáo về hình thức và sự táo bạo về ý niệm thẩm mỹ.

Dưới đây là 10 tác phẩm dịch sang tiếng Việt đã có bảo mật hai lớp. Mỗi tác phẩm tạo nên một chiều không-thời gian giúp người đọc chiêm nghiệm về thời gian, về sự hiện hữu như bào ảnh, về những phản chiếu đầy tang thương của thân phận con người. Còn các bạn?

1. Tristram Shandy (Cuộc đời và các ý kiến của Tristram Shandy, gentleman) của Laurence Sterne, Nguyễn Hoài dịch.

Có thể gọi đây là kiệt tác siêu hư cấu đầu tiên, hoặc đây là tiểu thuyết đầu tiên đưa việc bất khả của sự viết trở thành đề tài chính: cốt truyện của nó không phải là cuộc đời của nhân vật (chính) Tristram mà là những lan man tuyệt đối huy hoàng và hài hước của Tristram khi viết về đời mình. Phù hợp nhất, nên gọi đây là nguyên mẫu của phản tiểu thuyết, của tiền đề hậu hiện đại sớm đến hai thế kỷ.

2. Lời nguyền theo cánh thiên di của Flann O'Brien, Nguyễn Thị Thanh Trúc dịch.

Một văn bản siêu hư cấu tầng tầng lớp lớp: một sinh viên viết một cuốn tiểu thuyết về một nhà văn đang viết một cuốn tiểu thuyết nơi các nhân vật nổi dậy chống lại tác giả. O'Brien, thiên tài văn chương ít được biết đến của Ireland, dựng nên một mê cung giễu nhại liên văn bản với sự hài hước đỉnh cao, nên cũng đòi hỏi sự tận tụy đỉnh cao của người đọc để bóc tách từng lớp văn bản.

3. Xước xát của Rebecca Watson, Thủy Thiên dịch.

Thế giới nội tâm phức tạp diễn ra trong một ngày của một phụ nữ trẻ đang vật lộn với ký ức bị tấn công tình dục. Một dòng ý thức khổng lồ được tái hiện qua hình thức văn bản chia làm các dãy hàng và cột chồng chéo. Một màn trình diễn bậc thầy của văn chương thể nghiệm phô bày sự vỡ vụn và đồng hiện của tâm trí.

4. Những nỗi hoảng hốt của cậu học sinh Törleß của Robert Musil, Phan Nhu dịch.

Tiểu thuyết đầu tay đậm tính tự truyện của nhà văn Đức vĩ đại thế kỷ 20 này ghi lại quá trình phát triển của cậu học sinh Törleß ở một trường nội trú quân sự Áo-Hung. Một bản tiên tri về chủ nghĩa phát xít phát lộ trong hình hài các bạn học của Törleß. Không chỉ là những khám phá về đạo đức và tình dục, tác phẩm còn là những trăn trở suy tư về tính hai mặt của sự tồn tại.

5. Cờ da người phấp phới của Curzio Malaparte, Thanh Thư dịch.

Một Napoli chìm trong dịch bệnh của đói nghèo, suy đồi đạo đức và nhục dục sau cuộc giải phóng của quân Đồng minh năm 1943. Được mô tả là "lễ hội carnival nơi địa ngục", cuốn sách pha trộn đa dạng giọng điệu, ngôn ngữ lộng lẫy, trong một phong cách vừa phản hiện thực, vừa siêu thực. Malaparte mưu cầu sự tối thượng của nghệ thuật, chứ không phải sự thật lịch sử.

6. Lời nguyện cầu cho Katerina của Arnošt Lustig, Bình Slavická dịch.

Câu chuyện về một nhóm 20 người Do Thái giàu có quốc tịch Mỹ bị Đức quốc xã bắt ở Sicily cùng một vũ công trẻ được cứu khỏi vào phòng hơi ngạt. Một tác phẩm dồn ép tâm lý khủng khiếp: một vụ lừa dối tàn nhẫn được trá hình trong thứ ngôn ngữ hành chính đầy lớp lang, nhờ hy vọng được tồn tại, phơi bày cái ác ở mức độ vi mô của kẻ mạnh và lựa chọn chống trả đầy đạo đức của kẻ yếu.

7. Tuyết Xuân của Mishima Yukio, Đỗ Hương Giang dịch.

Nhật Bản thời Taisho với những xung đột giá trị Đông-Tây, cũ-mới làm nền cho chuyện tình mãnh liệt và bi thảm giữa Kiyoaki Matsugae và Satoko Ayakura. Một đỉnh cao của bút pháp cổ điển lãng mạn, nơi sự suy tàn hòa quyện với vẻ đẹp khoảnh khắc trong một thứ văn chương bậc thầy về tạo cảm giác.

8. Buổi sáng và Buổi tối của Jon Fosse, Bùi An Bình dịch.

Tác phẩm gói gọn cuộc đời của ngư dân Johannes vào hai khoảnh khắc quan trọng nhất: ra đời (sáng) và ra khỏi đời (tối). Ngôn ngữ, đặc trưng của Fosse, được tước đến mức tối giản cùng cực, nhịp nhàng, lặp lại như thôi miên. Một chiêm nghiệm mang tính tâm linh mê hoặc về sự hiện hữu. Tiếng Việt của bản dịch cần chau chuốt thêm.

9. Mắt họ hướng về Thượng đế của Zora Neale Hurston, Nguyễn Vân Hà dịch.

Câu chuyện cuộc đời của Janie Crawford, một phụ nữ da màu, xoay quanh mối quan hệ với ba người đàn ông ở miền nam nước Mỹ đầu thế kỷ 20. Cũng là hành trình từ một cô gái bị bó chặt trong sắp đặt đến khi tìm được tiếng nói tự quyết. Một văn bản ngập tràn phương ngữ đặc sắc với hình tượng phụ nữ da đen đầy sức sống và ngang tàng.

10. Tháp đồng cảm Tokyo của Qudan Rie, Xuân Sinh dịch.

Tác phẩm lấy bối cảnh Tokyo trong tương lai gần khi một tòa nhà chọc trời gây tranh cãi được xây dựng để làm nơi ở cho tội phạm, những người được gọi bằng uyển ngữ "những người đáng được thương cảm". Ngôn từ đẹp đẽ có giúp tạo nên đồng cảm, mang lại hạnh phúc? Cuốn tiểu thuyết có 5% do AI viết - một nhân vật AI với thứ ngôn ngữ cào bằng đặc trưng - là một chiêm nghiệm lớn lao về cách ngôn ngữ định hình thực tại của chúng ta.■