Rào cản dư luận xã hội khi bỏ án tử hình

Một trong những thách thức lớn khi bỏ hình phạt tử hình tại Việt Nam là dư luận xã hội - nơi tồn tại những quan điểm truyền thống, đôi khi rất bền vững, về công lý và sự "trả giá".

Công lý báo ứng

Trong văn hóa pháp lý và đạo đức Á Đông nói chung, tư tưởng "gieo nhân nào, gặt quả ấy", "giết người phải đền mạng" đã ăn sâu vào nhận thức cộng đồng qua nhiều thế hệ. Đây là hình thức công lý báo ứng (retributive justice) - nơi hình phạt được xem như sự đền đáp ngang bằng với mức độ nghiêm trọng của tội ác, chứ không nhất thiết nhằm mục tiêu giáo dục hay cải tạo. 

Tâm lý này khiến nhiều người cho rằng việc bãi bỏ tử hình là "khoan dung không đúng chỗ", có thể làm người dân mất niềm tin vào pháp luật và sự công bằng của hệ thống tư pháp.

Trong gần như mọi hệ thống luật pháp hiện đại, có cơ sở từ và bao gồm cả các kinh điển tôn giáo, trừng phạt dưới dạng báo ứng, "ân đền oán trả", đã luôn được ưu tiên so với việc đảm bảo các quyền con người, điều vốn chỉ gắn với tư pháp hiện đại.

Cảm nhận về một hình thức "luật tự nhiên" đòi hỏi kẻ phạm tội phải bị trừng phạt với mất mát và đau thương ít ra là ngang bằng những gì nạn nhân phải chịu đựng. Vì lẽ đó, nguyên tắc lex talionis (mắt đền mắt) của thánh kinh trở thành phổ biến trong tư pháp cổ điển. 

Tất cả các văn bản và khế ước pháp luật cổ xưa từ Đông sang Tây, từ bộ luật Hammurabi, luật La Mã, cho tới Ước pháp tam chương thời Hán ở Trung Hoa đều nêu bật vấn đề này. (Ước pháp tam chương được ban hành sau khi Lưu Bang, vua đầu tiên nhà Hán, lật đổ nhà Tần: "Nay ta quy ước với mọi người ba chương giao ước: giết người thì đền mạng, làm bị thương người khác xử như tội trộm cắp, pháp luật của nhà Tần thảy đều bãi bỏ").

Ở Việt Nam, thứ công lý báo ứng này có thể thấy rõ trong các câu chuyện cổ tích, vốn có mục đích răn dạy về luân lý và đạo đức - cơ sở cho luật pháp, cho đến các bộ luật thời cổ như luật Hồng Đức hay luật Gia Long (vốn cũng có nhiều điểm vay mượn của Trung Quốc). Chỉ tới rất gần đây, vấn đề luật pháp hình sự, bao gồm án tử hình, ngoài ý nghĩa báo ứng, trừng phạt, răn đe, mới mang thêm những ý nghĩa khác trong hệ thống tư duy luật học.

Một số biện pháp khả dĩ

Chính vì vậy, việc bãi bỏ tử hình không chỉ là một quyết định chính sách đơn thuần, mà là một quá trình chuyển hóa nhận thức xã hội, cần có lộ trình dài hơi và truyền thông hiệu quả. Một số biện pháp có thể được cân nhắc gồm:

(1) Tuyên truyền và giáo dục pháp luật về quyền con người, tư pháp hình sự hiện đại và hiệu quả phòng ngừa thay vì báo ứng. Hoạt động tuyên truyền và giáo dục pháp luật đóng vai trò quan trọng để điều chỉnh nhận thức đúng đắn phù hợp là yêu cầu vô cùng trọng yếu, góp phần xích gần những quan điểm đã gắn sâu vào tiềm thức với sự phát triển xã hội tạo ra sự phù hợp, tương thích.

(2) Minh bạch hóa thông tin trong các vụ án nghiêm trọng để người dân hiểu rõ quy trình xét xử, chứng cứ và lý do không áp dụng tử hình.

(3) Thay thế bằng hình phạt tù nghiêm khắc như chung thân không ân xá, giúp trấn an dư luận rằng xã hội vẫn được bảo vệ. Điều này bao gồm một hệ thống trại giam đủ điều kiện để quản lý những người chịu án tù chung thân hay án tù khác thay cho tử hình.

Cuối cùng, cần nhấn mạnh rằng dư luận xã hội là yếu tố cần được tôn trọng, nhưng không nên trở thành rào cản tuyệt đối trong việc tiến tới những cải cách pháp lý nhân đạo và văn minh hơn. Việc điều chỉnh chính sách hình phạt cần xuất phát từ nghiên cứu thực tiễn, dữ liệu khoa học và cam kết bảo vệ quyền con người, trong đó nhà nước đóng vai trò dẫn dắt, định hướng nhận thức chứ không chỉ "theo đuôi" dư luận nhất thời.■