Đi tìm truyền nhân cho lãnh đạo huyền thoại

Kể từ khi kế nhiệm Steve Jobs để giữ chức CEO Apple năm 2011, Tim Cook đã nâng doanh thu hằng năm từ 108 tỉ USD lên 416 tỉ USD, lợi nhuận vận hành từ 34 tỉ USD lên 133 tỉ USD, và vốn hóa thị trường từ khoảng 350 tỉ USD lên 4.000 tỉ USD. 

Theo The Economist, chia đều ra thì CEO của nhà sản xuất iPhone tạo ra tương đương khoảng 700 triệu USD/ngày trong 14 năm ông nắm quyền. Về tổng giá trị tạo ra cho công ty, hiện chỉ có Jensen Huang của Nvidia là hơn Tim Cook, song Huang "gặp may" nhờ 2 năm thế giới phát cuồng vì AI vừa qua. 

Còn về giá trị trung bình mỗi ngày, hai lãnh đạo big tech khác - Satya Nadella của Microsoft và Sundar Pichai của Alphabet - cũng trội hơn Cook, song đường dài mới biết ngựa hay, chờ vài năm nữa coi lại xem thế nào vì thời gian làm "thuyền trưởng" của hai vị này chưa bằng. (Nadella 10 năm, Pichai 6 năm)

Tóm lại, cho tới hết năm 2025 này, có thể nói chưa có CEO nào đến gần kỷ lục tạo ra gần 1.000 tỉ USD lợi nhuận ròng cộng dồn của Tim Cook. Tuy nhiên, thành tích vô song này có giá của nó: làm sao thay thế một người như vậy?

Hai năm trước, Cook từng thổ lộ "không tưởng tượng nổi cuộc sống mình sẽ ra sao nếu không còn ở Apple". Cook, khi đó 63 tuổi, cũng nhấn mạnh "sẽ còn gắn bó thêm một thời gian". "Một thời gian" này có thể ngắn hơn trông đợi - tờ Financial Times tháng rồi đưa tin Cook có thể rời vị trí sớm nhất là vào năm sau, để lại "chiếc giày êm ái nhưng không dễ mang" cho bất kỳ ai kế vị.

Apple không phải là gã khổng lồ duy nhất đang chuẩn bị người kế nhiệm cho một nhân vật được xem là "không ai sánh kịp". Doug McMillon - người đã đưa Walmart mở rộng toàn cầu, chuyển đổi số và vượt qua một đại dịch - sẽ rời ghế sau 12 năm tại vị vào tháng 1-2026. Warren Buffett, biểu tượng của giới doanh nghiệp Mỹ, cũng đã tuyên bố sẽ lui về hậu trường trước khi chính thức nghỉ hưu sau 6 thập kỷ lãnh đạo Berkshire Hathaway, từ một nhà máy dệt thành tập đoàn đầu tư trị giá 1.000 tỉ USD.

Dù nhiệm kỳ trung bình của một CEO thuộc S&P 500 đã giảm từ 11 năm (2021) xuống còn 8 năm (2024), gần 1/5 số công ty trong nhóm này vẫn do các "CEO trường kỳ" - những người tại vị từ một thập kỷ trở lên - lãnh đạo. 

Và các công ty có "lão tướng" thường hoạt động tốt hơn mức trung bình: giá trị thị trường điển hình vào khoảng 59 tỉ USD và tổng lợi nhuận cổ đông trong 5 năm (tính cả cổ tức) đạt 93%. Hai con số này lần lượt gấp đôi và gần gấp ba so với mức trung vị của khoảng 200 công ty có CEO mới tại vị 3 năm hoặc ít hơn. 

Dễ hiểu là CEO càng làm được việc càng ngồi lâu, song chắc chắn cũng sẽ tới lúc rời ghế. Gánh nặng giờ nằm ở các truyền nhân.

Giới săn đầu người có câu: "Đừng là người tiếp quản huyền thoại. Hãy là người kế nhiệm người tiếp quản huyền thoại". Hay cũng có thể là người sau của truyền nhân đời đầu. GE mất 17 năm và hai lần thất bại mới tìm được người kế nhiệm xứng đáng cho Jack Welch, người dẫn dắt tập đoàn công nghiệp này suốt 20 năm đến năm 2001. Sau kỷ nguyên rực rỡ của Mark Parker từ 2006 đến 2020, Nike hiện đã có vị CEO thứ hai nhưng chưa tìm lại được hào quang.

Ngay cả khi không gây ra "thảm họa", người mới cũng dễ gây thất vọng vì thua kém các CEO huyền thoại. Công ty săn đầu người Spencer Stuart đã khảo sát các trường hợp chuyển giao của các "CEO trường kỳ" trong S&P 500 giai đoạn 2000-2024 và phát hiện rằng 85% người kế nhiệm là nhân sự nội bộ, và 66% trong số này tạo ra mức lợi nhuận tổng (so với thị trường) thấp hơn người tiền nhiệm.

Theo The Economist, để tránh các nguy cơ trên, các công ty cần phải nghiêm túc với việc lập kế hoạch tìm người kế nhiệm. Giới săn đầu người vẫn khuyên việc tìm CEO tiếp theo phải bắt đầu ngay khi người mới còn đang trang trí phòng làm việc, tốt nhất là tìm "ngôi sao đang lên" trong đội ngũ trẻ. 

Thách thức tiếp theo là đây là thời mọi thứ biến động nhanh. "Người phù hợp ba năm trước có thể không còn là người phù hợp hôm nay" - Claudia Pici Morris, từ công ty săn đầu người Korn Ferry, nói. Nói đâu xa, mới ba năm trước, chẳng ai biết đến ChatGPT!

Cuối cùng, các hội đồng quản trị nên nghiêm túc cân nhắc cả những ứng viên ngoại. Walmart gần như "ăn sâu" văn hóa kế nhiệm nội bộ, và một người kín kẽ như Buffett thì từ lâu đã định chọn một cận vệ thân tín. 

Apple có vẻ cũng sẽ làm điều tương tự, đưa người trong đội ngũ lên thay Tim Cook giải quyết những thách thức ông có vẻ lơ là: phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc, tụt hậu trong cuộc đua AI, và tìm sản phẩm đột phá thay iPhone, nay đã 18 năm tuổi.