10 năm từ cọng rơm tới những khu vườn rừng: Ngộ nhận, vỡ lẽ và chuyển hóa

Nhưng đã có những người chọn đi tiếp, bằng cách thay đổi chính mình để thích nghi, để "học cách làm việc cùng mẹ thiên nhiên, để bà dẫn đường, thậm chí để bà dẫn chúng tôi thay đổi luôn cả mong muốn của mình". 

Tác giả bài viết này, chị Hằng Mai - người sáng lập Xanhshop (đơn vị dịch và xuất bản cuốn sách Cuộc cách mạng một cọng rơm năm 2015, cuốn sách đã truyền cảm hứng cho nhiều người và góp phần thúc đẩy dòng chảy từ phố về quê) - kể lại hành trình 10 năm vừa qua, đi từ ngộ nhận, qua sai lầm, sang vỡ lẽ, đến chuyển hóa của họ.

Trên bìa cuốn Cuộc cách mạng một cọng rơm bản tiếng Anh là bức tranh vẽ một bàn tay nắm lại, như một nắm đấm, giữ trong tay một lá cờ và một cọng rơm. Nhưng cuộc cách mạng của Fukuoka thì không có nắm đấm, cũng chẳng có cờ, chỉ có một cọng rơm.

Nhưng bằng cách nào?

Hãy nhìn vào lược đồ hiển thị thành phần đất tốt nhất trên thế gian này. Trong đó, 45% là khoáng chất do đá phong hóa mà thành, không khí và nước mỗi loại chiếm khoảng 25% biến thiên. Thành phần quan trọng nhất là chất hữu cơ và sinh vật sống, chỉ chiếm 5%.

Lần đầu nhìn thấy lược đồ này, tôi đã nghĩ 5% là chuyện nhỏ. Nhưng rồi, tôi sớm nhận ra rằng điều đó không hề dễ dàng, bởi nó đòi hỏi nguồn cung cấp liên tục, bởi tất cả vật chất đó sẽ liên tục được chuyển hóa. Đó là lý do nhân loại không thể tạo ra loại đất này mà chỉ có thể tìm thấy nó giữa một khu rừng nguyên sinh - một vòng tuần hoàn khép kín tại chỗ.

Chúng ta đã dễ dàng bỏ qua 5% nhỏ nhoi ấy để nhắm đến 95% còn lại. Nếu muốn khoáng chất, chúng ta bón phân hóa học. Nếu cần không khí, chúng ta cày xới. Nếu muốn độ ẩm, chúng ta tưới nước.

Nhưng nông nghiệp tự nhiên của Fukuoka là kiểu nông nghiệp vô vi. Vô vi không phải là không-làm-gì-cả, mà như con thuyền xuôi nước, xuôi gió nên không cần làm, để 5% nhỏ bé kia kích hoạt 95% còn lại. Điều đó giải thích lời Fukuoka: "Chỉ từ một cọng rơm này, một cuộc cách mạng có thể bắt đầu".

Vô vi - Hữu vi - Bỏ mặc

Tuy nhiên, "trong việc tìm cách quay trở về với tự nhiên, người ta không hiểu rõ tự nhiên là gì, và vì thế nỗ lực ấy là vô ích"(*).

Đó là chuyện của chị Đỗ Tú Thảo, sinh năm 1983, xã Kim Lập, huyện Kim Bôi (Hoà Bình). "Thấy dổi có giá, tháng 7-2021 chúng tôi bỏ 100 triệu cắt băng triền đồi 3,5ha mới thu keo; xây một bể nước 100m3 trên đỉnh đồi, bỏ ra 100 triệu mua cây giống về trồng ngay mùa khô hanh. 

Trồng xong, trên cái nền đồi trơ trọi vừa san gạt ấy, gieo đậu tương cho tốt đất. Rồi kéo nước cách 500m lên đỉnh đồi để tưới. Nhưng cây đậu cũng không lên. Ra xuân, hì hụi trồng 5.000 cây chuối tiêu hồng, mua chỉ 5.000 đồng/cây giống, nhưng tiền mua máy bơm, lắp hệ thống tưới, thuê người chăm chuối nữa thành 300 triệu. 

Khi chuối bắt đầu ra buồng, tôi hớn hở lắm, vì chuối Tết bán rẻ cũng được 150.000 đồng/buồng. Nhưng trồng nhiều thì cây chuối bệnh, lại tốn 30 triệu cho giải pháp vi sinh, nhưng thất bại. Rồi trồng đậu đen, đậu xanh xen với chuối, công làm cỏ tay mỗi lần 14-15 triệu. 

Đậu chín rải rác, mỗi ngày đi một vòng đồi hái được vài cân. Bão đến, chuối đổ như rạ. Bão qua, tốn chục triệu thuê người chặt cây chuối, chẻ làm đôi, úp xuống phủ đất" - Thảo kể lại.

Và chị tiếp tục trồng. Lần này là trồng cỏ Mombasa - loài cỏ mà tháng nào không cắt thì không vào vườn nổi. Sau 1 năm, chị tốn 50 triệu công cắt cỏ, lại tốn 25 triệu để đào cỏ đi. "Hết tiền, hết sức, mất niềm tin, tôi ngồi yên - chị đúc kết - Ngồi yên rồi mới thấy những chỗ tôi không động vào đã mọc lên những cây gỗ tạp đường kính tới 20cm. Chồng tôi bảo "bán củi còn được hơn keo". Mùa mưa vừa rồi, xoan tự mọc cũng được 30-40 cây".

Cách đó gần 1.500km có một câu chuyện tương tự. Anh Bùi Anh Tuấn, sinh năm 1986, ở Đà Loan, Đức Trọng (Lâm Đồng), kể lại: "Năm 2016 tôi ngưng toàn bộ phân và thuốc hóa học cho vườn, ngưng cắt cỏ luôn. Cỏ tranh, cỏ lào phủ lút cà phê. Nhưng năm đó hạn khủng khiếp, năng suất cà phê giảm từ 7 tấn xuống còn 3 tấn. 

Để cứu vãn tình hình, tháng 2-2017, ngay cao điểm mùa khô, tôi trồng sao đen và cẩm lai xen khắp vườn gần 3ha. Mỗi sáng sớm thức dậy đi tưới từng cây, nhưng 10 cây chết 8. Vườn cà phê tiếp tục xấu đi. Tôi đã khiến khu vườn tâm huyết của ba mẹ trở nên tan hoang".

Tới lúc này, họ bắt đầu nhận ra, Fukuoka làm nông nghiệp vô vi, nhưng họ thì hoặc là quá hữu vi, hoặc là hiểu sang cách bỏ mặc. Và cứ thế, họ vừa đi vừa học bài học của mình.

Bắt đầu lại, từ khu vườn bên trong

"Để có nguồn thu ngắn hạn, tôi trồng xen chuối khắp vườn cà phê. Chuối lên tới đâu, vườn mát tới đó. Hai năm sau, 2019, tôi trồng cây rừng dưới tán chuối, 10 cây sống được 9 cây. Việc có ích nhất tôi làm được là tăng hàm lượng hữu cơ trong đất lên 5%. Hiện khoảng 80% diện tích vườn có xen cây rừng, tầm hơn 20 loài - anh Tuấn chia sẻ - Tôi từng nghĩ nếu ưu tiên làm giàu hệ sinh thái thì mình sẽ có ít cái để thu hoạch. Nhưng điều đó chỉ đúng vào mấy năm đầu. Từ năm thứ 5 trở đi, tôi choáng ngợp vì sự hào phóng của tự nhiên. Nguồn thu nông sản ngoài cà phê là chính thì bơ, chuối vốn nghĩ là món phụ và khó có ăn trên đất đồi nay lại sum suê, "dễ" đến lạ thường".

Cách đó hơn 200km, anh Chế Đình Nguyên, sinh năm 1970, ở Đắc BukSo, Tuy Đức (Đắk Nông), kể chuyện mình: "Năm 2017, tôi mua đất theo cảm tính để làm nông nghiệp sạch theo hướng độc canh. Càng làm càng lỗ: lỗ vốn, lỗ sức khỏe, lỗ tình cảm với gia đình… Năm 2022 tôi mới gặp "cọng rơm". 

Sau khi được học về "lát cắt rừng", tôi biết một miếng đất như thế nào thì phù hợp để vừa canh tác, vừa làm nơi ở. Tôi hiểu ra chỉ có rừng mới phục hồi lại lớp mùn cho đất hiệu quả nhất, giữ được nước hiệu quả nhất, rừng là vành đai phòng hộ tốt nhất cho khu vườn và là của để dành của mình khi về già. Nên với 7ha, tôi dành tới 40% để phục hồi rừng. Trong phần 60% canh tác tôi xen nhiều cây gỗ, cây họ đậu để cắt tỉa tạo sinh khối tại chỗ và chắn gió".

Những người khác cũng bắt đầu nhận ra "rừng là giải pháp". Nên 5 năm trở lại đây, trong dòng chảy làm vườn rừng, xuất hiện dòng chảy phục hồi rừng. Xu hướng "làm rừng tự nhiên" này tập trung phát huy tối đa khả năng tái sinh, diễn thế tự nhiên để phục hồi rừng, chi phí thấp hơn, trong khi chỉ số đa loài lại cao nhất. Nếu cần trồng thêm gì thì trồng cây tiên phong mọc nhanh "làm mát đất" (*) để tạo điều kiện cho cây tái sinh.

Những khoảnh rừng này có diện tích từ vài trăm mét vuông đến hàng ngàn ha, gồm nhiều loại đất, có cả đất cây hằng năm, đất nương rẫy, thậm chí đất ở nông thôn. Một xu hướng "biến đất nhà thành đất rừng" hình thành.

Ở xã Ia Phang, huyện Chư Pưh (Gia Lai), anh Nguyễn Minh Hải, sinh năm 1966, có 7ha nương rẫy. Anh quyết định dưỡng rừng từ khu đất rẫy này. Khu rừng 20 năm tuổi của anh là nguồn cảm hứng cho nhiều người muốn đi theo hành trình làm vườn rừng. 

Nhưng nhìn từ Google Earth, khoảnh rừng của anh mong manh như cục nước đá trong ly nước nóng, bởi xung quanh đều là rẫy độc canh. Đó cũng là tình thế chung của nhiều khoảnh rừng khác.

"Có người hỏi tôi "dưỡng rừng có khi mình già mình chết rồi mới có kết quả, vậy ông dưỡng rừng hết thì ông ăn cái gì? - Hải kể - Con người thường mong muốn đạt được những thành quả tức thì. Tôi không hẳn là không có gì trước mắt, chỉ là không nhiều như người ta. Và nếu mình điều chỉnh lối sống thì vẫn ổn".

Quả vậy, trong dòng chảy từ phố về quê, nhiều người đã quay lại phố. Những người còn ở lại là những người hiểu rằng họ phải thay đổi chính mình để thích nghi với lối sống mới.

Anh Hồ Cao Đức Quân, sinh năm 1994, xã Eah'leo, huyện Eah'leo, tỉnh Đắk Lắk, là một trong số họ. "Khi về làng, tôi mới nhận ra rằng suốt 27 năm cuộc đời, kỹ năng sống của mình quá kém. 

Điều đó giúp tôi trong suốt 5 năm qua bắt đầu biết tận hưởng từng ngày, từng giờ để học dựng nhà, làm mộc, đào giếng, phụ hồ, làm bếp nhà đất, học thả lưới, bẫy tép, đào củ rừng, tìm cây thuốc, rau rừng, học nấu ăn, chế biến đồ vườn, học dùng dao, mài dao, đan gùi đan giỏ, rồi cả cách tìm mạch nước ngầm, đốt than, lọc nước... Còn vô vàn bài học khác, tôi vẫn đang tiếp tục học" - Quân nói.

Những người vẫn ở lại như Quân cũng học cho mình vô số kỹ năng sống mới. Nhưng họ còn nhận ra một điều quan trọng hơn: cần "dệt" mình vào cộng đồng. Trở thành một mắt xích.

Nguyễn Thủy Tiên, sinh năm 1983, ở phường 11, TP Đà Lạt (Lâm Đồng), mô tả: "Mình có cộng đồng gần để nương tựa lẫn nhau, có thể trao đổi mọi thứ không dựa trên tiền. Mình chăm chút cho cộng đồng, cộng đồng dung dưỡng mình. Khi thiên tai, mỗi gia đình đều tự chủ được một số thứ, hợp lại cả cộng đồng chỉ trao qua đổi lại vẫn đủ đầy thực phẩm, củi lửa".

Và "giải pháp duy nhất là con người phải quay trở lại đúng vị trí của mình bên trong tự nhiên" (*). 

Jack de Bruijn, sinh năm 1983, kỹ sư cơ khí, người Hà Lan, lấy vợ Việt, đang ở xã Eah'leo, huyện Eah'leo (Đắk Lắk), nhận ra: "Tôi lớn lên trong văn hóa phương Tây, nơi dạy chúng tôi phải uốn nắn thực tại theo nhu cầu và mong muốn của mình. Mọi thứ đều là một vấn đề cần được giải quyết. Chúng tôi phải "chiến đấu" với thiên nhiên để lấy từ bà ấy những gì mình muốn. Và lúc nào cũng có một điều mới để muốn, vì tâm trí chẳng bao giờ yên. Khu rừng đang hình thành của tôi và công việc tôi làm trong đó đã khiến bài học ấy trở nên khiêm tốn hơn nhiều. Tôi không đủ mạnh để cạnh tranh với thiên nhiên, cũng không muốn dùng công nghệ để đối đầu thiên nhiên. Vì vậy, tôi phải học cách làm việc cùng bà ấy, để bà dẫn đường, dẫn tôi thay đổi cả mong muốn của mình. Tôi không cắt cỏ để giữ đất trống. Tôi trồng cây tạo bóng râm khiến cỏ tự lui. Tôi dùng chính những đường nét tự nhiên để dẫn dòng nước. Tôi thậm chí xây nhà mình quanh một tảng đá lớn, thay vì đập vỡ rồi khiêng nó đi. Tôi không còn phải nhìn mọi thứ như một vấn đề cần giải quyết nữa. Điều tốt nhất cần làm là không-làm-gì-cả".

Sự vỡ lẽ đó cũng cần cả một tiến trình, như anh Hải chiêm nghiệm: "Không phải trong chốc lát mà một người nông dân trở thành người dưỡng rừng. Cũng không phải trong một sớm một chiều mà một mảnh đất nông nghiệp độc canh trở thành một khu rừng đa tầng tán. Đó là một quá trình thay da đổi thịt, thay tâm đổi lòng. Tôi đã đi một hành trình 20 năm, một cuộc trưởng thành song song và đan xen vào nhau, của khu rừng và người dưỡng rừng.

Ban đầu, tôi trồng rừng để mưu sinh. Giờ người ta hỏi mua xoan nhưng tôi không bán vì nếu khai thác xoan thì cả hệ thống rừng tôi dưỡng gồm căm xe, kơnia, giáng hương, cùng nhiều loài khác tôi còn chưa biết tên, sẽ bị hỏng. Mục đích kiếm tiền đã phai nhạt. Tôi thấy niềm vui trong việc dưỡng rừng này lớn hơn. Nếu không có khu rừng này thì ý nghĩa cuộc đời tôi sẽ giảm đi rất nhiều".

Mở mang những cánh đồng xã hội

Những cuộc họp Rơm, offline và online, bắt đầu và lan tỏa. "Có vô số việc cần làm để phục hồi rừng. Tôi tìm được chỗ trống để điền mình vào, và thấy mình có ích" - anh Nguyễn Trung Dũng, người hỗ trợ các buổi trao đổi trực tuyến cho Rơm, chia sẻ.

Năm 2016, nhóm độc giả của cuốn Rơm chạm mốc 10.000 người, những người làm vườn rừng tìm chuyên gia về nông nghiệp bền vững để học hỏi. Khi chúng tôi hỏi anh Dương Quảng Châu - người đã có hơn 20 năm kinh nghiệm sống và làm việc với đồng bào miền núi, hiện đang làm vườn rừng ở Bà Rịa - Vũng Tàu: "Anh tính phí đào tạo như thế nào?", anh trả lời: "Tôi không bao giờ tính phí cho những gì tôi đã học được từ đồng bào miền núi trong hơn 20 năm qua. Đó là một món quà, tôi chỉ tiếp tục trao tặng".

Từ đó, những buổi chia sẻ về đất, về rừng, về ứng dụng những khuôn mẫu tự nhiên vào khu vườn được tổ chức miễn phí ở bất cứ nơi nào có người muốn nghe. Mọi người lần lượt mở cửa nhà mình ra đón nhau, chủ nhà có gì thì đem ra mời, khách có gì góp nấy, sản vật có gì nhiều thì chia nhau đem về. Nhà có việc thì khách cùng làm. Họ học cùng nhau và học từ nhau, ai biết gì dạy nấy. "Nông dân nào cũng là giáo sư, vườn là giáo trình".

Giờ đây, đi dọc Việt Nam, ta có thể gặp một cọng Rơm hoặc một bó Rơm ở rất nhiều nơi, đa số từ-phố-về-quê, đang trực tiếp làm nông, phục hồi rừng hoặc làm nhiều nghề khác. 

Quanh họ, những cộng đồng địa phương - những người truyền dạy kỹ năng và nâng đỡ cả tinh thần và vật chất cho những cọng-rơm ngơ ngác ngày nào - cũng đang dệt tiếp các mắt xích, giúp những người trẻ tự tin hơn trên đường về... 10 năm, ở phố, ở vườn hay ở rừng cũng đều tốt cho mỗi người, bởi "mục đích tối thượng của việc làm nông không phải là trồng cây, mà là sự tu dưỡng và hoàn thiện con người" như Masanobu Fukuoka đúc kết. Và ai cũng có thể góp cọng rơm của mình. 

"Với tôi, thuận tự nhiên là lối sống hơn là nơi sống. Nó là những lựa chọn nhỏ hằng ngày: ăn gì, dùng gì, mua từ ai. Tôi chọn kết nối trực tiếp với những cọng rơm và kiên định làm một "đầu ra tử tế" vì tôi tin người làm ra nó. Niềm tin ấy được nuôi bằng sự minh bạch, bằng cách họ sống, cách họ chọn làm nông và kinh doanh một cách tối giản. Khi có con, tôi càng có thêm động lực: tôi muốn con mình có một "ngôi làng", nơi có bánh cô Yến, bơ điều cô Vy, rau vườn bác Linh, chợ phiên có anh Rơm. Không phải ai cũng cần trở thành nông dân, nhưng ai cũng có thể trở thành một người tiêu dùng đồng cảm" - chị Lê Thanh Phương, sinh năm 1991, ở Hòa Hưng, Sài Gòn, nói.

Chợ phiên mà chị Phương nhắc đến do chị Lại Hồng Vy, sinh năm 1991, ở Tân Phú, Đồng Nai, khởi xướng từ 8 năm nay. Phiên chợ được tổ chức ở Sài Gòn, theo mùa, với những sản phẩm vườn trồng được, nhà làm được, với hai tiêu chí chính là bán đồ không sử dụng hóa chất trong canh tác, chế biến và bán đong.

"Phiên chợ giúp chúng tôi kết nối trực tiếp với khách hàng của mình, để họ biết rõ những món họ mua, cũng là dịp các anh chị em bạn hàng mong chờ để gặp gỡ nhau" - chị Vy cho biết.