Wikipedia giữa muôn trùng vây

AI chắn đường vào Wikipedia

Khó khăn đầu tiên là từ dạo AI ngày càng phổ biến, khi người dùng gõ vào thanh tìm kiếm một câu hỏi nào đó, thay vì trả về kết quả trong đó nội dung từ Wikipedia được đưa lên hàng đầu như trước đây, nay Google cho nội dung từ AI Overview xuất hiện trước tiên thành một câu trả lời trực tiếp. Nếu người dùng đã thỏa mãn, không có lý do gì buộc họ vào Wikipedia để đọc thêm, cũng chừng đó nội dung.

Trong một bài dạng blog, Marshall Miller đại diện cho Wikipedia Foundation cho biết lượng view của Wikipedia giảm 8% trong mấy tháng qua so với cùng kỳ năm 2024. Đó là chưa kể trong lượng view này có một tỉ lệ lớn từ các bot tự động vào quét nội dung chứ không phải do người vào xem. Người dùng giảm xem Wikipedia và tăng sử dụng ChatGPT hay AI Overview của Google. 

Như một hệ quả, lượng người vào xem Wikipedia ít đi thì lượng tình nguyện viên vào viết, biên tập, cập nhật nội dung trên Wikipedia cũng ít đi, số tiền quyên góp cho Wikipedia duy trì hoạt động cũng giảm theo.

Miller cho rằng xu hướng này phản ánh tác động của AI tạo sinh lên mạng xã hội và cách người ta tìm kiếm thông tin. Tuy nhiên, theo Miller, dù người ta không vào Wikipedia để trực tiếp đọc thông tin, họ cũng tiếp cận thông tin của Wikipedia từ các AI nên mô hình cung cấp kiến thức kiểu Wikipedia vẫn đang hữu dụng. 

Ngay cả Wikipedia cũng đang thử nghiệm dùng AI để cung cấp thông tin nhanh như AI Overview của Google nhưng đã tạm ngưng vì các biên tập viên phản đối. 

Mike Peel, một biên tập viên của Wikipedia, nói với tờ Financial Times: "Nếu AI là con đường tốt nhất để lan truyền thông tin chính xác ra thế giới thì [cứ để AI quét nội dung Wikipedia] (...) Biết đâu vai trò của chúng tôi sẽ chuyển từ sáng tạo nội dung sang bảo đảm sự chính xác".

Mỉa mai thay các con AI tạo sinh này đẻ ra câu trả lời chủ yếu cũng dựa vào các trang web cung cấp nội dung như Wikipedia, xem như chúng hớt tay trên người cung cấp thức ăn cho chúng. 

Nhiều người lo ngại, cứ theo đà này các trang như Wikipedia suy yếu, lụi tàn thì AI lấy gì, từ đâu… để trả lời cho thiên hạ.

Wikipedia quá "khai phóng"?

Hiện nay nước Mỹ như chia đôi, mọi vấn đề văn hóa, xã hội đều bị phân tích dưới góc cạnh tả hữu. Wikipedia, mặc dù được cho là cố gắng duy trì tính trung dung nhưng cũng bị những nhân vật nổi tiếng của phe hữu phê phán là thiên tả. Elon Musk hay Tucker Carlson cáo buộc trang web này "thổi bùng các lời nói dối của truyền thông chính thống" hay "đẻ ra toàn lời lẽ tuyên truyền".

Thật ra các cáo buộc này cũng có phần đúng. Cách đây 7 năm một biên tập viên của Wikipedia đề xuất một danh sách các "nguồn đáng tin cậy", nghiêng hẳn về báo chí cánh tả. Chẳng hạn, MSNBC được xem là "đáng tin cậy", còn Fox News hay New York Post bị gạt ra vì "không đáng tin". 

Do đa số 40.000 biên tập viên tình nguyện của Wikipedia có xu hướng cấp tiến nên thường bỏ quên chính sách trung lập của Wikipedia mà xóa các quan điểm họ không thích, không đồng tình. Dần dần xu hướng này được tô đậm trên Wikipedia và do các AI dựa vào nguồn này nên càng làm lan tỏa quan điểm của cánh tả.

Chính vì thế Elon Musk mới sinh ra Grokipedia với tham vọng nó sẽ là một Wikipedia thứ hai nhưng thật sự trung lập. Musk cam đoan Grokipedia được biên tập bởi xAI, công cụ trí tuệ nhân tạo của Musk sẽ "thanh tẩy mọi tuyên truyền đang tràn ngập Wikipedia". Đó là nói vậy chứ ý muốn của Musk là biến Grokipedia thành tiếng nói của cánh hữu.

Hiện Grokipedia có hơn 800.000 bài viết so với 8 triệu bài viết trên Wikipedia ấn bản tiếng Anh nhưng nội dung của Grokipedia ắt cũng do xào nấu, lấy lại từ Wikipedia hay các nguồn tương tự. 

Dĩ nhiên Musk cho biên tập Grokipedia kỹ nhất là các nội dung có thể gây tranh cãi. Ví dụ về đề tài chuyển giới, là chuyện Musk phản đối công khai, Grokipedia nói việc điều trị y tế cho người chuyển giới là dựa vào các bằng chứng "hạn chế và chất lượng thấp". Trong khi đó cũng về đề tài này Wikipedia nói hiểu biết khoa học về chuyển giới đã tồn tại nhiều thập niên rồi.

Đến tháng 1-2026, Wikipedia sẽ tròn 25 tuổi. Một trong hai người sáng lập, Jimmy Wales là người cùng thời với các nhà sáng lập nền tảng Internet khác như Elon Musk, Peter Thiel (Paypal), Jeff Bezos (Amazon), Pierre Omidyar (eBay) và bộ đôi Larry Page và Sergey Brin (Google). Tất cả đều nhờ Internet mà trở thành tỉ phú, trừ mỗi Jimmy Wales.

Wales sáng lập Wikipedia khi vất vả tìm thông tin về phương pháp điều trị cho đứa con gái của ông vừa sinh ra đã mắc phải căn bệnh hiểm nghèo. Từ đó ông chủ trương kiến thức trên Wikipedia phải được chia sẻ rộng rãi để mọi người có thể tiếp cận. 

Nay tài sản vô hình của Wikipedia, kho kiến thức do hàng triệu người góp tay xây nên có thể lại bị AI chiếm mất. Dẫu thế, theo Wales, cũng không sao, vì cái còn lại là kiến thức thì không ai chiếm hữu được.