Lạm phát và khả năng chi trả

Số liệu về lạm phát chính thức của Việt Nam, theo dữ liệu của Quỹ Tiền tệ quốc tế, trong 10 năm qua khá thấp, trung bình khoảng 2,8%/năm, mới nhất là năm 2024, 3,7%. Nếu số liệu này đúng thì giá cả hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng ở Việt Nam đo bằng chỉ số CPI tăng tích lũy chỉ khoảng 1,35 lần (hoặc 35%) trong giai đoạn 9 năm 2016-2024.

Vấn đề với CPI

Nhưng ở đây có hai vấn đề. Thứ nhất là cách tính CPI ở Việt Nam. Trong rổ hàng hóa để tính chỉ số này, các nhà thống kê Việt Nam đặt trọng số cho thực phẩm rất cao, chiếm tới 33-40% tùy từng chu kỳ (để so sánh, trọng số này ở Malaysia là khoảng 29%, và ở hầu hết các nước phát triển là 12-15%).

Trọng số này có thể phù hợp với khu vực nông thôn hoặc hộ gia đình có thu nhập thấp, nhưng không phản ánh đúng cơ cấu chi tiêu của người dân đô thị, trung lưu, phải chi tiêu nhiều hơn cho dịch vụ (giáo dục, y tế, du lịch) và các hàng hóa khác. Khi giá thực phẩm ổn định, chỉ số CPI chung bị kéo xuống thấp, dù các chi phí khác đã tăng mạnh.

Chu kỳ cập nhật trọng số của Việt Nam cũng chậm, theo chu kỳ 5 năm/lần (ở Malaysia chẳng hạn, là 2-4 năm/lần). Hành vi tiêu dùng và cơ cấu chi tiêu thay đổi rất nhanh, nhất là với các nền kinh tế đang phát triển, ví dụ như chuyển từ mua sắm truyền thống sang thương mại điện tử. Việc cập nhật chậm làm cho rổ hàng hóa không kịp phản ánh xu hướng tiêu dùng hiện tại.

Thứ hai, lạm phát mới là một vế của khả năng chi trả. Vế còn lại là thu nhập và hành vi tiêu dùng thực tế. Ví dụ, trong CPI của Việt Nam không có giá nhà và bất động sản, những hàng hóa đã tăng khoảng gấp 3 lần (với nhà chung cư, và còn cao hơn với đất nền) ở các đô thị lớn trong giai đoạn lạm phát chỉ tăng 1,35 lần nói trên.

Nếu một gia đình trẻ ở đô thị muốn tích lũy để mua nhà, ngay cả khi họ có thu nhập thực tế tăng gấp đôi trong thời gian kể trên thì khả năng chi trả cho hàng hóa của họ thực ra đã giảm xuống rất nhiều. Điều tương tự cũng sẽ đúng với các chi phí dịch vụ tuy có trọng số rất thấp trong CPI (y tế 5-6%, giáo dục, cũng 5-6%), nhưng với nhiều gia đình có thể chiếm một phần rất lớn trong thu nhập thực tế.

Không chỉ là lạm phát

Cảm giác cuộc sống chật vật hơn, chi tiêu eo hẹp hơn, dù con số lạm phát chính thức rất thấp, bắt nguồn từ cách định nghĩa khả năng chi trả. Khả năng chi trả và lạm phát không phải là như nhau. 

Những giai đoạn tăng giá cả hàng hóa thường cũng tạo ra một mặt bằng giá mới, cao hơn, và gần như không bao giờ có chuyện đảo ngược. Các gia đình sẽ cảm nhận được khác biệt đó rõ ràng mỗi khi nhìn vào chi phí hàng tạp hóa hoặc tiền thuê nhà.

Để dễ hiểu hơn các ngụ ý kinh tế vĩ mô, có thể xem xét một tình huống cụ thể. Câu chuyện của chị Phạm Thị Hòa, 27 tuổi, viên chức công lập ngành giáo dục ở Hà Nội, là khá điển hình cho nhiều thị dân trung lưu Việt Nam hiện đại.

"Ra trường gần 5 năm, mức lương của chị hiện khoảng 8 triệu đồng/tháng. Số tiền này, theo chị, chỉ vừa đủ cho những chi tiêu cá nhân cơ bản, hoàn toàn không thể đảm đương học phí của hai con nhỏ. (Con út 2 tuổi, đang học mầm non tư thục với mức phí 6,5 triệu đồng/tháng, con lớn học trường công lập ở quê Vinh, Nghệ An và học thêm tiếng Anh, khoảng 2,5 triệu đồng/tháng)" (laodong.vn 6-11). 

Ta thấy chị Hòa có một khoản thu nhập cố định, và có mục tiêu tiết kiệm - cũng là một phần của tổng khả năng chi trả. Vì vậy, thiếu khả năng chi trả không nhất thiết đồng nghĩa với không tiêu dùng; mà là tiêu dùng sẽ đẩy chị vào tình huống bảng cân đối kế toán hộ gia đình không mong muốn.

Những điều này có ý nghĩa như thế nào với người điều hành chính sách? Nếu nhà hoạch định quyết tâm giải quyết vấn đề "giá cả sinh hoạt", họ sẽ phải tập trung vào không chỉ mức tăng giá (và nhất là không chỉ CPI, vốn không phản ánh đầy đủ giá cả), mà phải vào khả năng chi trả, bởi đó mới là vấn đề vật chất thực tế của người dân. 

Điều đó đồng nghĩa làm cho tiền lương và các khoản thu nhập khác của người tiêu dùng cao hơn, giảm chi tiêu lãng phí và bớt các loại thuế khóa cản trở hoạt động kinh doanh, sử dụng thuế và chi tiêu tái phân phối để tăng thu nhập cho những tầng lớp yếu thế, hay loại bỏ các quy định có chi phí vượt quá lợi ích để cải thiện tăng trưởng kinh tế.

Nếu những điểm đó chưa có gì cải thiện thì các con số thống kê về lạm phát được công bố, với người dân nói chung, sẽ chẳng có ý nghĩa gì mấy.■