Khoe gu âm nhạc: Vui thôi, đừng 'thượng đẳng'

Năm nay, Spotify không phải người mở hàng trong cuộc đua tổng kết. Apple Replay và Amazon Delivered đều "tung hàng" trước (Recap của YouTube Music thậm chí còn có từ trước lễ Tạ ơn). 

Nhưng Spotify Wrapped - bắt đầu từ 3-12 - vẫn là bản tổng kết được mong chờ nhất, bởi sự đầu tư công phu và khả năng biến một năm nghe nhạc thành câu chuyện riêng của từng người nghe.

Nhiều thứ để "nhìn lại"

Bước sang năm thứ 11, ngoài những mục quen thuộc - bài hát nghe nhiều nhất, tổng thời lượng nghe và nghệ sĩ được nghe lâu nhất - Wrapped 2025 còn mang đến playlist 100 ca khúc hàng đầu của riêng mỗi cá nhân, kèm cả số lần họ đã nghe lại từng bài trong suốt một năm qua.

Bản tổng kết năm nay không dừng lại ở việc điểm danh. Spotify tiếp tục bổ sung những chi tiết mới để biến hành trình nghe nhạc trở thành một trải nghiệm vừa cá nhân vừa đầy tính khám phá. 

Trong số đó, theo biên tập Terrence O'Brien của The Verge, Wrapped Party gây chú ý nhất khi biến thói quen nghe nhạc thành một sân chơi cạnh tranh nho nhỏ giữa người dùng và bạn bè. Mỗi người được Wrapped Party đặt các danh hiệu - chẳng hạn "The Onion Chopper" dành cho người hay đắm mình trong các bản ballad buồn ướt át, và trao giải theo độ tương đồng trong gu nghe - hai người gần như giống hệt nhau thì đạt danh hiệu "Copy and Paste" (Sao chép và dán lại), còn mỗi người một ngả thì rơi vào nhóm "Chaos Crew" (Nhóm hỗn độn). Chính cách biến thói quen cá nhân thành một cuộc thi danh hiệu khiến Wrapped năm nay trở nên mới mẻ.

Một điểm mới đáng chú ý nữa được O'Brien chỉ ra là lần đầu tiên Wrapped tôn vinh album. Nhiều năm trước, Spotify chủ yếu "nhìn lại" bài hát và nghệ sĩ. Nhưng không ít người vẫn nghe một album từ đầu đến cuối để cảm nhận trọn vẹn. Wrapped 2025 ghi nhận điều đó.

Hai tính năng mới khác là Clubs và Listening Age mang màu sắc cá nhân rõ nét. Clubs mô tả gu nghe của người dùng một cách sinh động. Nếu người dùng nghe metal nhiều, Wrapped sẽ đưa họ vào Grit Collective - nhóm tượng trưng cho tinh thần nổi loạn. 

Trong nhóm ấy, người dùng còn được phân vai riêng, chẳng hạn như Scout, tức người thường phát hiện nghệ sĩ mới trước bạn bè.

Nhìn lại hay khoe là chính?

Người ta háo hức chờ Spotify chính thức tung ra Wrapped, song khi nhận kết quả, không phải ai cũng còn nguyên lòng hăng hái để chia sẻ chúng lên mạng xã hội. Người viết bài này không dám bấm "share", vì sợ bị đánh giá "2025 mà còn nghe nhạc K-pop của 9 năm trước".

Wrapped ra đời như một công cụ đo lường thói quen nghe nhạc, phản ánh trung thực gu nhạc cá nhân. Nhưng khi âm nhạc trở thành màn trình diễn bản sắc trên mạng xã hội, chuyện tổng kết hành trình âm nhạc này cũng biến thành sân khấu để người dùng xây dựng hình ảnh của chính mình. Vì thế, không lạ gì chuyện ngày càng nhiều người tìm cách "tút tát" bản tổng kết của mình trước khi đem khoe.

Chỉ cần biết rằng mọi lượt phát đều được ghi lại, nhiều người lập tức thay đổi thói quen nghe nhạc: nghe lặp đi lặp lại một ban nhạc, né những bài mình thích nhưng… không hợp hình ảnh. Có người còn chuyển sang YouTube mỗi khi muốn nghe thứ gì hơi lệch hình tượng để Wrapped không ghi nhận. Họ sợ bị đánh giá nếu top 5 của mình toàn những nghệ sĩ phổ thông.

Hiện tượng này không mới. Từ giữa thế kỷ 20, nhà xã hội học Erving Goffman đã nói về việc con người luôn trình diễn bản thân trước người khác. "Wrapped chỉ là phiên bản hiện đại của điều đó, nơi gu âm nhạc được dùng để khẳng định mình ngầu, cá tính, thẩm mỹ cao, sang chảnh, hay bất kỳ nhãn mác nào văn hóa mạng đang chuộng" - tác giả Rhiana de los Santos viết trên Medium.

Gu nhạc từ lâu đã được xem là biểu hiện của vị thế văn hóa. Những dòng indie, alternative hay những nghệ sĩ không phổ biến được xem là sang hơn, tinh tế hơn. Người nghe nhạc phổ thông tự coi mình thua kém hơn. 

Vì thế, không lạ khi nhiều người cố gắng điều chỉnh Wrapped thay vì phản ánh chính xác nhạc họ thực sự nghe trong năm, tỉ như ráng cày Taylor Swift để cuối năm Wrapped không lạc loài so với chúng bạn.

Nhưng lối nghe nhạc "để người khác trông vào" này có cái giá của nó. Khi mọi lựa chọn đều chăm chăm hướng đến câu hỏi "Liệu Wrapped năm nay trông ổn không?", trải nghiệm âm nhạc mất đi tính tự nhiên. 

Người nghe dần ít chọn nhạc bằng trực giác, mà yêu nhạc một cách toan tính. Như lời một bạn trẻ thừa nhận: "Wrapped khiến tôi không còn nghe nhạc một cách vô tư như trước".

de los Santos cho rằng trong thời đại mà Spotify và TikTok liên tục đo đếm, phân loại và biến trải nghiệm thẩm mỹ thành dữ liệu, điều quan trọng nhất là nhắc mình buông bớt áp lực. Âm nhạc không phải cuộc tranh đua xem gu ai sang hơn, càng không phải bài kiểm tra cá tính, mà là nơi ta được tự do thích điều mình thích. 

"Trong một thế giới ngày càng bị thuật toán dẫn đường, có lẽ điều ngầu nhất vẫn là thành thật với đôi tai của chính mình" - anh viết.

Từ góc nhìn người trẻ, tác giả Jack Weynand viết trên BC The Heights - tờ báo sinh viên của Đại học Boston College: cảm giác xấu hổ phần lớn đến từ "chủ nghĩa thượng đẳng âm nhạc", trong khi thực tế không có gì sai khi nghe nhạc phổ thông. 

Weynand cũng gợi ý thay vì chê bai Wrapped của nhau, hãy dùng dịp này để giới thiệu những nghệ sĩ mới, ủng hộ các giọng ca nhỏ, bởi văn hóa âm nhạc chỉ phát triển khi có sự đa dạng. Hoặc đơn giản là chia sẻ những kỷ niệm gắn với âm nhạc năm qua. Ai biết được bài nhạc ta lặp đi lặp lại hôm ấy rồi sẽ trở thành ký ức đẹp của nhiều năm về sau.

"Năm nay, thay vì lo lắng khi mở Spotify, hãy xem Wrapped như dịp nhìn lại những khoảnh khắc đã qua và để âm nhạc kết nối chúng ta, thay vì tách biệt" - Weynand chốt hạ.

Ta thích hay thuật toán thích?

Với những ai, vô tình hay hữu ý, có một bản tổng kết Spotify Wrapped 2025 thật "đẳng cấp" thì khoan hãy tự hào. Mà hãy thử trả lời câu hỏi này của nhà báo The Guardian Liz Pelly: Liệu chúng ta có đang để thuật toán ghi nhớ giùm những điều lẽ ra phải tự mình nhớ lấy?

Pelly cho rằng Wrapped khuyến khích người dùng tiếp nhận một bảng điểm được đóng dấu thương hiệu hơn là tự suy nghĩ xem mình thực sự yêu thích gì. Nó khiến chúng ta tin rằng thứ nghe nhiều nhất là thứ quan trọng nhất, dù thực tế trải nghiệm âm nhạc phong phú hơn rất nhiều so với một bộ dữ liệu phát lại.

Điều đáng lo hơn, Wrapped trở thành một ví dụ điển hình của thời đại tiện lợi hóa tư duy: từ danh sách phát nhạc cá nhân hóa đến AI tóm tắt, mọi thứ đều không cần bỏ tâm suy nghĩ. Trong khi, chính những khoảnh khắc ghi chép, nhớ lại, hay lựa chọn bài hát mới giúp con người hiểu rõ mình thích gì và vì sao.

Pelly cũng nhắc rằng Wrapped không chỉ phản ánh thị trường âm nhạc, mà còn ngầm định nghĩa luôn giá trị cá nhân, biến hệ tiêu chí của doanh nghiệp trở thành hệ tiêu chí của người nghe, khiến ký ức âm nhạc của mỗi cá nhân dễ dàng bị che phủ bởi logic của nền tảng.

Giữa một năm mà Spotify vướng tranh cãi về AI, chính sách chi trả nghệ sĩ và quảng cáo nhạy cảm, Wrapped càng phản chiếu rõ quyền lực của các tập đoàn trong việc định hình ký ức công chúng. 

Pelly gợi ý mọi người thử làm một điều khác đi, nhỏ thôi nhưng nhiều ý nghĩa: tự tay viết một danh sách những album từng khiến mình rung động, những buổi diễn khó quên, những phát hiện muộn màng nhưng đầy cảm hứng. Một danh sách không do thuật toán tổng hợp, mà do chính ta nhớ, chọn và kể lại.

Giữa thời buổi con người giao phó quá nhiều thứ cá nhân cho máy móc, Pelly cho rằng có lẽ ký ức âm nhạc là điều đáng để tự thân vận động.

Âm nhạc "vị thuật toán"

Từ ý kiến và góc độ của những nhà sản xuất âm nhạc, Delano Massey của trang Axios không nhìn Spotify Wrapped dưới con mắt đơn thuần là một báo cáo cá nhân, mà như một lát cắt hé lộ nhiều điều về sự thống trị của Spotify, qua đó phản ánh một thị trường ngày càng đông đúc, cạnh tranh và bị thuật toán chi phối mạnh.

Joe Aboud, cựu lãnh đạo hãng đĩa lớn và là người sáng lập 444 Sounds, cho biết mỗi ngày có tới 100.000 - 120.000 ca khúc mới được đưa lên các nền tảng phát nhạc trực tuyến, tức khoảng 1,5 triệu bài mỗi tuần. Trên một số nền tảng, nhạc do AI tạo ra đã chiếm gần 20% lượng tải lên. 

Đây là con số mà giáo sư Jeremy Morris (Đại học Wisconsin-Madison) cảnh báo là mối lo thực sự. Nó khiến tiền bản quyền bị chia nhỏ hơn, trong khi thuật toán có thiên hướng thiên vị những nội dung dễ xử lý hơn những màu sắc độc lập.

"Nghe nhạc trực tuyến bây giờ chẳng khác gì kệ đĩa trong cửa hàng nhạc ngày trước. Chỉ khác là vị trí trưng bày do thuật toán quyết định" - Morris nói. Ai được đưa ra mặt tiền thì có cơ hội sống, ai bị thuật toán lãng quên thì gần như biến mất. Phía sau những nền tảng âm nhạc "vị thuật toán" là một nền kinh tế chú ý ngày càng khắc nghiệt, nơi nghệ sĩ phải vật lộn để được biết đến.

Aboud nhận xét: "Nghệ sĩ bây giờ không chỉ cạnh tranh về lượt nghe, mà còn cạnh tranh về thời gian và sự chú ý của khán giả". Ngay cả những thành công bùng nổ cũng không bảo đảm điều gì. "Có người đạt cả tỉ lượt nghe trực tuyến mà vẫn không bán nổi một cái áo thun" - ông nói.

Vì vậy, nhiều nghệ sĩ viết nhạc chỉ với mục tiêu tạo ra vài giây vàng cho TikTok hoặc một đoạn "gây nghiện" đủ hấp dẫn để lọt vào đề xuất của Spotify. Nền tảng đặt ra luật chơi cá nhân hóa bằng thuật toán, còn người sáng tạo phải lần mò để "giải mã" thuật toán nếu muốn tồn tại.

Sự trỗi dậy và vị thế bền vững của Wrapped một lần nữa minh chứng cho xu hướng này.