Lên mạng thời nay: Tránh 'thối não', gặp 'khích nộ'

Sau brain rot (tình trạng suy giảm trạng thái tinh thần hoặc năng lực trí tuệ khi xem quá nhiều nội dung tầm thường hoặc không đòi hỏi tư duy) của năm 2024, năm nay từ được chọn là rage bait, nôm na là "bả phẫn nộ".

Định nghĩa chính thức rage bait của Oxford University Press - nhà xuất bản từ điển tiếng Anh Oxford danh tiếng - như sau: nội dung trực tuyến được cố ý tạo ra để khơi gợi sự tức giận hoặc phẫn nộ bằng cách gây bực bội, khiêu khích hoặc xúc phạm, và thường được đăng tải nhằm tăng lượng truy cập hoặc mức độ tương tác với một trang web hay nội dung mạng xã hội cụ thể.

Có thể bạn lần đầu nghe thuật ngữ này, nhưng chắc chắn đã thấy nội dung khích nộ nhiều lần mà không biết. Ví dụ: một 'food reviewer' ăn cơm tấm chan nước tương, một influencer mặc áo lông cừu đi giữa cái nắng Sài Gòn, một Facebooker ngồi máy lạnh lên tiếng chê bai nhân viên cứu trợ vùng lũ. Nói chung là nội dung khiến ta đọc vào muốn nộ khí xung thiên, miệng muốn chửi thề, tay sẵn sàng gõ phím dạy cho bọn đấy một bài học.

Vấn đề là nếu không nhịn được mà cứ "thả phẫn nộ", còm thật dài vào thì ta đã cắn câu, dính bả của kẻ khích nộ. Chúng không mong gì hơn là người ta lao vào chửi bới nhặng xị - bởi dù là một chữ OK, một câu chửi gọn lỏn, hay một bài tranh luận vài trăm chữ thì trong mắt thuật toán cũng chỉ là một tương tác như nhau. Mà tương tác là tiền trong nền kinh tế chú ý.

Rage bait là cái bả thả ra, nhằm dụ dỗ người xem lao vào một cuộc cãi vã mà họ vốn không định tham gia. Kẻ khích nộ quẳng một miếng xương, cả làng vô chửi, còn hắn thì rung đùi chờ tiền vào tài khoản. Ai trả? Chính nền tảng mạng xã hội, dưới cái tên mỹ miều: chia sẻ doanh thu cho nhà sáng tạo nội dung. 

Cũng vì vậy mà nhiều người nhận ra mối liên hệ giữa brain rot và rage bait. Phẫn nộ tạo ra tương tác, thuật toán thì khuếch đại những nội dung gây kích động nhất, và kết quả là người dùng kiệt quệ về tinh thần, như chính khi họ thâu nạp quá nhiều nội dung "thối não".

Ấy là chưa tính tới hai từ "hụt chức vô địch" trong cuộc bình chọn từ của năm 2025, tức vào top 3 nhưng không được xướng danh cuối cùng: aura farming - chỉ việc cẩn thận xây dựng một hình ảnh thật ngầu hoặc bí ẩn trong mắt công chúng, và biohack - trào lưu tăng cường sức khỏe thông qua điều chỉnh lối sống hoặc công nghệ. 

"Ba thuật ngữ này phản ánh phần nào tâm trạng công chúng năm 2025, một năm mà việc tự thể hiện bản thân, tự tối ưu hóa và thao túng kỹ thuật số thống trị các cuộc thảo luận văn hóa" - The Times (Anh) bình luận.

Nhưng điều này không hề ngẫu nhiên, theo Casper Grathwohl, chủ tịch Oxford Languages. Sự trỗi dậy của rage bait báo hiệu một sự chuyển dịch rộng hơn trong không gian số. Nền kinh tế chú ý đã chuyển từ gợi tò mò để thu hút lượt click sang chiếm dụng và điều khiển cảm xúc và phản ứng của người dùng.

Nội dung khích nộ có thể dao động từ những thứ tầm thường (một công thức nấu ăn tào lao) đến cực đoan (thông tin sai lệch). Mọi tương tác sẽ được nền tảng quy đổi thành thu nhập cho người tạo nội dung, và ngược lại, chính nền tảng cũng hưởng lợi. 

"Mục tiêu của thuật toán, với mọi nền tảng, là giữ bạn ở lại càng lâu càng tốt để nó có thể hiển thị quảng cáo và kiếm tiền" - Teodor Mitew, giảng viên cao cấp môn truyền thông số tại Đại học Sydney, nói với ABC (Úc).

Tất cả tạo nên một vòng xoáy độc hại, bủa vây người dùng, nếu họ không đủ bản lĩnh chọn lọc thông tin. Đã chìm đắm trong nội dung tào lao, làm thui chột tư duy, lại còn phí thì giờ vì mắc bẫy phẫn nộ, dần dà sẽ dẫn đến những suy sút thật về sức khỏe tinh thần - bực bội, kiệt sức và bất lực. "Hệ quả lâu dài của việc tiếp xúc với các nội dung khiêu khích liên tục là trầm cảm và lo âu" - tiến sĩ Sara Quinn, chủ tịch Hội Tâm lý Úc, nói.

Lời khuyên để tự bảo vệ mình: trước khi tương tác với một bài đăng, hãy dành một chút thời gian để tự hỏi liệu nội dung đó có được tạo ra để khiến bạn tức giận hay không; chủ bài đăng có phải thường xuyên tung lên những nội dung gây sốc thái quá như vậy không. 

"Việc lùi lại một bước như vậy thật sự rất hữu ích" - Simon Copland, nghiên cứu viên danh dự tại Đại học Quốc gia Úc, nói. Ông cho biết việc không tương tác với rage bait sẽ khiến dạng nội dung này dần xuất hiện ít hơn trong newsfeed theo thời gian. Ngoài ra ta luôn có thể bỏ theo dõi hoặc chặn các tài khoản thường xuyên đăng tải nội dung gây ức chế.

Mitew gợi ý một cách "giải độc" khác, không dễ thực hiện: chuỗi cảm xúc thất thường do việc tiêu thụ các nội dung ngắn trên mạng xã hội cần được "ngắt quãng" bằng việc tiếp xúc với những hình thức nội dung dài hơi hơn - một bộ phim dài, một văn bản dài và những bản nhạc dài. 

Việc phải tập trung trong thời gian dài mà không có phần thưởng tức thì không phải lúc nào cũng dễ, song giống như việc tập thể dục, vượt qua khó chịu ban đầu thì sẽ thu lợi trong dài hạn.